Napisane przez: Renata Kwinta | Sierpień 14, 2014

Order z karpiela

Świetnie to zrobiłaś! Dostaniesz order z karpiela! – tak moja mama (rodowita małopolanka) miała w zwyczaju podsumowywać moje udane (choć nie zawsze) prace domowe. Nie wiedziałam, co to karpiele, nie widziałam ich nigdy w życiu, a znałam tylko z wojennych opowieści starszego pokolenia o głodzie i konieczności jedzenia pastewnych warzyw, karpieli właśnie. Nietrudno zatem zrozumieć, że jako mała dziewczynka czułam się oburzona. Później już tylko mnie to bawiło, a teraz, ponieważ jest ku temu sposobność, postanowiłam Wam przybliżyć to ciekawe warzywo.

800px-Swede_-_rutabaga_-_veggiegroupKorzenie brukwi. Zdjęcie: Nesnad

W małopolskich wsiach mówią nań korpiele, ale po botanicznemu to karpiel lub brukiew Brassica napus L. var. napobrassica, w wielu źródłach zwana też Brassica napus var. rapifera. Pierwszy człon nazwy Brassica napus oznacza, że mamy do czynienia z rzepakiem, skrót var. oznacza odmianę. Zaskoczeni, bo rzepak nie tworzy korzeni spichrzowych, za to chętnie korzystamy z jego oleistych nasion? No to teraz czas na kolejne zaskoczenia, i to wcale nie dietetyczne: nie będę pisać o wartości odżywczej brukwi, bo to można znaleźć w wielu miejscach. Napomknę tylko, że jest tak samo korzystna dla naszego zdrowia jak inne warzywa kapustowate ze względu na obecność glukozynolanów, ale może być szkodliwa przy nadmiernym spożyciu (znów – jak inne warzywa kapustowate…), ponieważ wpływa hamująco na aktywność tarczycy. To drugie w warunkach pokoju chyba nam nie grozi, zwłaszcza że w związku z obecną sytuacją polityczną możemy jeść więcej jabłek, nam na zdrowie, Putinowi na złość.

640px-SteckrübeTo nie jabłko, to brukiew. Smacznego i na zdrowie. Zdjęcie: Rainer Zenz

Czym więc zaskakują korpiele? Północnoeuropejskim pochodzeniem? Piękną angielską nazwą rutabaga? Śliczną fioletową skórką kontrastującą z żółtym wnętrzem? A może tym, że w podmyślenickiej wsi Skomielna Biała odbędzie się dożynkowy konkurs na największy korzeń (swoją drogą, chyba się tam wybiorę)? Korpiele vel karpiele vel karpiel, czyli brukiew zaskakuje mnie GENETYKĄ.

Brukiew ma 38 chromosomów, czyli 19 par (n=19). Tymczasem rzepa (Brassica rapa) 20 par (n=10). Kapusta, brokuł, jarmuż, brukselka czy kalarepa (ogólnie: Brassica oleracea) 18 (n=9). Z kolei znana nam z musztardy gorczyca czarna (Brassica nigra) – 16. Ponieważ rośliny te mogą się krzyżować, a powstałe mieszańce są płodne, tworzą się nowe gatunki. Jednym z nich jest właśnie bohater dzisiejszego wpisu. Po tym, jak podebrał po połowie genomu jakiejś kapuście (9 chromosomów) i rzepie (10), zdublował tę kombinację, co w przypadku takich krzyżówek może się zdarzyć i nazywa się allopoliploidyzacją. Efekt końcowy to 38 chromosomów i warzywo ani do kapusty, ani do rzepaku niepodobne, bardziej do buraka, choć zapaszek i posmak jest kapuściany, jak to Brassicaceae mają w zwyczaju. Co ciekawe, odbiór tego smaku jest zróżnicowany, dlatego jedni lubią kapustę, chrzan, rzeżuchę (i korpiele), inni nie znoszą. To też zależy od genetyki, tym razem genetyki człowieka, a konkretnie od tego, czy posiadamy jeden z 43 (!) receptorów gorzkiego smaku kodowany przez JEDEN konkretny gen TAS2R38.

640px-Triangle_of_U_Simple1Autor schematu: Adenosine

Schemat krzyżowań międzygatunkowych w obrębie rodziny kapustowatych można obejrzeć w różnych wersjach wikipedii, a dla Waszej wygody zamieszczam go powyżej. Przedstawiony w 1935 roku przez Koreańczyka Woo Jang-choona, który tworzył takie mieszańce wcale nie dla zabawy, ale dla rozwoju rolnictwa w Japonii, swej przybranej ojczyźnie, znalazł potwierdzenie dzięki nowożytnej genetyce molekularnej. Może wobec tego zasłużonych genetyków powinno się dekorować orderem z karpiela?

Renata Bączek-Kwinta

Warto poczytać:

http://en.wikipedia.org/wiki/Woo_Jang-choon

http://en.wikipedia.org/wiki/Allopolyploidy#Allopolyploidy


Responses

  1. Rewelacja!
    Korpiele żrem od małego, czy to utarte i wymieszane z białym serem, czy w plastrach na chlebie, czy zapiekane, czy takie zwykłe, podkradzine na polu, opłukane w kałuży…
    Ale już wiem czemu ja je tak lubię rzeżuchę, czy chrzan także, a moja żona już zdecydowanie mniej.


Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Kategorie

%d bloggers like this: